30 03 2007

KAVRAM HARİTESI NASIL HAZIRLANIR?

 

                            

ÖZEL ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ-I DERSİ

 

 

Ödev 5: ‘‘KAVRAM HARİTALARI’’

 

İçindekiler

KAVRAMLAR VE KAVRAM HARİTALARI…………………………………………...…2

KAVRAM ÖĞRENME……………………………………………………………………..4

KAVRAM GELİŞTİRME SÜREÇLERİ…………………………………………………...5

KAVRAM AĞLARI………………………………………………………………………....5

KAVRAM HARİTALARI………………………………………………………………...….6

KAVRAM HARİTASI OLUŞTURMA…………………………………………………..….6

KAVRAM HARİTALARINI KEŞFETMEK……………………………………………..….7

KAVRAM HARİTALARI TEKNİĞİ……………………………………………………......8

Kaynaklar……………………………………………………………………………………8

EK: Fen ve Teknoloji Dersi Yeni Programa Göre Hazırlanmış Kavram Haritası

Ünite: Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi (7.sınıf)

 

KAVRAMLAR VE KAVRAM HARİTALARI

KAVRAM

nİnsan zihninde anlamlanan, farklı obje ve olguların değişebilen ortak özelliklerini temsil eden bir bilgi yapısıdır.

 

- Yaprakları, kökleri, dalları, hacimleri, meyveleri ve üreme biçimleri açısından değişiklik gösterebilmelerine rağmen bütün ağaçlar bu özellikleri taşır. Zihnimizde ağaç olarak oluşturduğumuz imaj bu özellikleri içinde barındırır.

 

nKavramların genel kullanımları yanında bir de kullanıldığı alana göre değişebilen anlamları vardır.

nKavramlar, dünyadaki gerçek olgu ve olayların tecrübemize dayalı olarak algılanan özellikleri kadar tanımlanabilmektedir. Bir kavramın zihinde şekillenmiş şeklinin her zaman gerçeği ile aynı olduğunu söylemek doğru değildir.

 

- Bundan yirmi yıl önce yaşamış bir insanda oluşan atom kavramı maddenin bölünemeyen en küçük parçası anlamına gelmekteyken günümüzde yaşayan insanlar atom kavramına böyle bir anlam yüklememektedir.

- Galileo’dan önceki Batı toplumu için Dünya, düz bir yüzeyle şekillendirilmiş bir kavramdı. Bugün ise hiç kimsenin zihninde şekillenen dünya kavramı bu şekilde değildir. 

 

nObje ve olayların algılanan özellikleri bireyden bireye değişebilir.

   İnsanlar dünyadaki gerçekleri kendi geçmiş yaşantılarının etkisi altında, değer yargılarına dayalı olarak algılar ve değerlendirir (Ertürk, 1972). Bilimde, bilimsel görüşlerin geliştirilmesinde bu yanlılığı en aza indirmek için normlar üzerinde durulur.

 

 

nKavramın orijinali vardır.

Kavramın orijinali, kavramın bireyin düşüncelerindeki ilk oluşumudur. Ağaç kavramına yüklediğimiz anlam yakın çevremizde bulunan ağaçların sahip olduğu yaprak, kök, gövde v.s. Özelliklerinin ortak noktalarından oluşur. Yeryüzünde bir çok ağaç çeşidi olmasına rağmen yeni modeller, zihnimizde şekillenmiş bu, orijinal ağaç kavramı ile karşılaştırılarak ağaç ya da değil şeklinde ayrılır. Yaşantıların çeşitliliği orijinal kavramın gelişmesini sağlar

 

nKavramların bazı özellikleri, bazen birden fazla kavramın üyesi olabilirler.

-Eğitim ve öğrenme iki ayrı kavramdır. Eğitim; bireyin kendi yaşantısı yoluyla davranışlarında istendik değişme meydana getirme sürecidir (Ertürk, 1972)

-Öğrenme; çevresel değişmeler sonucu bireyin davranışlarının değişmesidir (Gagne, 1984).

 

Davranış değişmesi eğitim ve öğrenme kavramlarının ortak özelliğidir.

Eğitim kavramının planlı olma özelliği, onu öğrenme kavramından ayırır.

 

 

nKavramlar objelerin ve olayların hem doğrudan hem de dolaylı olarak gözlenebilen özelliklerinden oluşurlar.

-Doğrudan gözlenen özellikler somut özelliklerdir ve obje ya da olayların fiziksel özelliklerini kapsar.

-Dolaylı gözlenen özellikler soyuttur ve gözlenen obje yada olayları ifade eden kelimeye yüklenen anlamı kapsar.

 

 

-Üçgen kelimesi  soyuttur. Çizilmiş bir üçgenin üç kenarının gözlenmesi ise somuttur.

-Atom kavramı soyuttur. Oluşturulan bir atom modeli üzerinde gözlemlenen proton ve elektronlar ile somut hale getirilebilir.

 

* Her kavramın somut ve soyut özellikleri vardır. Kavramların bazılarında somut özellikler baskın, bazılarında ise soyut özellikler baskın olabilir.

 

nKavramlar çok boyutludur.

            Bir kavram konumuna göre, bazen merkezde, bazen de merkezin çevresinde yer alabilir.

Galileo-Newton kuramından önce batı toplumlarında evrenin merkezinde dünya vardı. Diğer gezegenlerin dünyanın merkezinde döndüğü kabul ediliyordu.

 

 

- Kavramların çok boyutluluğu açısından dünyanın çevresindeki gezegenler dikkate alındığında Jupiter, Venüs, Mars ve Güneş’ten söz edilebilir. Güneş’in çevresindeki gezegenlerden söz edildiğinde Jüpiter, Venüs, Mars ve Dünya’dan söz edilebilir.

 

Kavramların çok boyutlu oluşu onun esnekliğine işaret eder.

 

nKavramlar kendi içlerinde, özelliklerine uygun belli ölçütlere göre gruplanabilirler.

* Bir kavram iki ayrı ölçütle gruplandığında çok sayıda gruplar oluşur.

-Eğitim:

1- Okulda

2- Evde

3- Bir sosyal kuruluşta

Gerçekleştirilebilir.

 

Eğitimin işgörüsü genelde,

1- Uyumlu bir vatandaş olmasını

2- Genel kültür kazanmasını

3- Yetenekleri doğrultusunda mesleki yeterlik kazanmasını ve gelişen bilgileri izleyebilmelerini sağlamaktır.

* Yukarıdaki iki grup karşılaştırıldığında toplam 9 grup oluşur. İki grubun özellikleri birbirleriyle çarpıldığı zaman ortaya çıkan sayı kadar grup elde edilir. Ölçütler değiştikçe özellikler, bu nedenle de gruplar, nitelik ve nicelik açısından değişirler.

 

nKavramlar dille ilgilidir.

Bir kültürde geliştirilen kavram çeşitliliği ile, o kültürün dil zenginliği arasında olumlu bir ilişki vardır. Bir kültürü oluşturan insanların düşünce ve duygu zenginliği, eğilimleri ve ihtiyaçlarının çeşitliliği ve geliştirdikleri değerlerin niteliği, kısaca o insanların yaşam biçimleri kavram oluşturma ve geliştirme sürecini etkiler. İnsanların yaşamları, geliştirdikleri kavramlarla sınırlıdır.

 

nKavramların özellikleri de kendi içinde birer kavramdır.

- Davranış değişikliği, öğrenme yaşantısı, istendik davranışlar, planlı eğitim vb. kavramlar eğitimin özellikleridir. Bireyin eğitim kavramını öğrenebilmesi için  özelliklerle ilgili sözcüklerin anlamını bilmesi gerekir.

 

KAVRAM ÖĞRENME

Kavram öğrenme, birey dünyaya geldiğinde başlar, ölünceye kadar devam eder. Çocuğun ilk öğrendiği kavramlar biberon, mama, anne gibi kavramlardır. Çocuklar genel anlamda kavramların örneklerini raslantısal olarak tecrübe edinerek öğrenirler. Kavram öğrenmenin planlı biçimde öğretimi okullarda gerçekleşir.

 

nKavram Oluşturma

Kavram oluşturma, kavramın örnekleri benzer ve farklı yanlarını algılayarak, benzerliklerden genelleme yaparak oluşturulur.

Bu süreçte, birey, objelerle ilgili oluşturduğu şemaya dayalı olarak, hatırlama ve objeler arasında ilişki kurma işlemini yapar.

 

- Çocukların ilk geliştirdiği kavramlardan biri, yuvarlak kavramıdır. Bebek, çıngırağının, yuvarlanan topun, portakalın yuvarlaklığını algılar. Bu cisimleri yuvarlayarak onların özellikleriyle ilgili tecrübe edinir; farklı boyda, farklı renkte ve farklı durumlarda gördüğü bu yuvarlaklığı, zihninde bütünleştirerek, yuvarlak kavramını oluşturur. Bu arada yuvarlak şekle uygun olmayanları da ayırt eder.

 

nKavram Kazanma

Oluşturulan kavramı uygun kural ve ölçütlerle sınıflara ayırma işlemidir. Sadece kavram oluşturma, kavram öğrenme anlamına gelmez. Kavram oluşturma, kavram öğrenmenin ön koşuludur. Kavram kazanma ise ikinci aşamasıdır.

 

- Kavram kazanma, mantıklı bir gruplamaya, geliştirilen şemaya ve oluşturulan niteliğe bağlıdır.

-Birey, algıladığı özelliklerin ve onlar arasındaki ilişkilerin doğasına uygun mantıksal kurallar ve ölçütler seçer ve onları uygulayarak kavramın ayrıştırmasını yapar.

 

 

- Kavram oluşturma temelde, farklılıkları benzerden ayırarak, benzerlerden genelleme yapma işlemine dayanırken, kavram kazanma ayrıştırma işlemine dayalıdır. Kavram oluşturma tanımsal bilgi, kavram kazanma ise işlemsel bilgi ile ilgilidir.

 

- Kavramların her özelliği başlı başına bir kavramdır. Bu nedenle, sınıflamada aşamalı bir sıra meydana gelir. Kavram kazanmada bu sıra yine mantık kurallarına uygun biçimde, cebirsel işlemlerle yapılır. Örneğin: hayvan kavramını oluşturan birey, “omurgayı ölçüt alarak, hayvanları iki sınıfa, daha sonra da alt sınıflara ayırabilir.

 

 

nKavram oluşturma ve kavram kazanma bir zaman aralığı ile sınırlandırılmış değildir. Birey yaşam boyu yeni kavramlarla ya da aynı kavramla farklı düzeylerde ve farklı konumlarda karşılaşabilir. Her defasında genelleme/bütünleştirme/ ayrıştırma işlemini yapar.

Bazen kavramlar arasındaki ilişkilerden hareket ederek, genellemelere gidebilir.

 

 

KAVRAM GELİŞTİRME SÜREÇLERİ

nGENELLEME SÜRECİ

   Kavram geliştirme sürecinde genelleme, ilgilendiğiniz varlıkları ortak özelliklerine göre bir grupta toplama ve bu gruba ad vermedir.

nAYIRMA SÜRECİ

    Kavram geliştirme sürecinde, genelleme süreci kadar önemlidir. Genellemenin aksine bu süreçte olayların ve varlıkların birbirine benzeyen özelliklerini görebilmeye dayanır.

-   Ortak özelliklerinden dolayı genellemeyle “turunçgil” kavramına ulaşılır. Aradaki farklılıklar göründüğünde zihinde yeni bir kavram gelişir.

 

 

nTANIMLAMA:

   Bir kavramı sözcüklerle anlatan önermeye o kavramın tanımı denir.

   Kavramların tanımlanması ve öğretiminde tümevarım ve tümdengelim bir öğretme yöntemi olarak kullanılır.

KAVRAM ÖĞRETİMİ

nKavramlar somut değil, soyut düşüncelerdir. İnsanın düşünce sisteminde yer alır. Öyleyse kavram öğretimi bazı kavramların çocuğun zihninde oluşmasını sağlama amacıyla yapılır.

GELENEKSEL YÖNTEM

nKavramın verilmesi (sözcük)

nTanımın verilmesi

nKavramı tanımlayıcı ve ayırt edici özelliklerin verilmesi

nKavrama dahil olan ve olmayan örneklerin verilmesi

YENİ YÖNTEMLER

nAnlam çözümleme tabloları

nKavram ağları

nKavram haritaları

ANLAM ÇÖZÜMLEME TABLOLARI

nAnlam çözümleme tabloları öğrencilerin de katıldığı bir etkinlik ile iki boyutlu bir tablo olarak geliştirilir. Tablonun bir boyutunda özellikleri çözümlenecek olan varlıklar veya kavramlar yer alır, diğer boyutunda özellikler sıralanır.

Örnek uygulama (AÇT)

nÖğretmen ders kitabından veya diğer yazılı kaynaklardan bir konu seçer.

nKonu başlığı tahtaya yazılır.

nÖrnek: su hayvanlarının özellikleri

nÖğrenciler bulabildikleri kadar çok “ su hayvanı” adı bulurlar. Öğretmen öğrencilerin buldukları adları tahtanın sol tarafına alt alta yazar (kurbağa, kaplumbağa, sazan, yunus, sülük, su piresi, v.b.

nÖğrencilere adları yazılan hayvanların özellikleri sorulur, onlardan bulabildikleri kadar çok özellik bulmaları istenir (tatlı suda yaşar, denizde yaşar, yenir, yenmez, tüylü, tüysüz, derili, memeli, böcek v.b.) özellikler tahtaya sıralanır.

 

nİki boyutlu bir hayvan özellikleri tablosu hazırlanır. Satır ve sütun başlıkları belirlenmiş tabloyu her öğrenci çizer.

nÖğrencilerden “ bu özelliğin bir hayvanda varlığını göstermek üzere x işareti ile” tabloyu işaretlemeleri istenir.

 

nAnlam çözümleme tablosu, kavramların tanımlayıcı ve ayırt edici özelliklerinin öğrenilmesinde etkili biçimde kullanılabilir. Öğrenci bu araç hazırlanırken öğrendiği sözcüklerin anlamlarını daha önceden bildiği sözcüklere bağlar. Böylece kavram geliştirmiş olur.

KAVRAM AĞLARI

nKavram ağı öğrencilerin izlenimlerini, düşüncelerini yazılı öğretim araçlarındaki ( ders kitabı, dergi, ansiklopedi, v.b.) kavram ve ilkelerle uyumlu bir biçimde sergileyen bir grafik araçtır. Semantik Ağ da denilen bu araç öğrencilerin;

 

-Önceki bilgilerini harekete geçirmek

-Yeni kavramları geliştirmek

-Kavramlar arası yeni ilişkiler bulmak

-Kavramları yeniden düzenlemek

 

gibi zihin etkinlikleriyle yazılı metinleri daha iyi anlamalarına yardım eder. 

Örnek uygulama (KA)

nÖğretmen derste işlenecek bir konuya merkez oluşturacak bir kavram veya cümleyi tahtaya yazar (örnek: hava durumu)

nÖğrencilerden merkezi kavramla ilgili sözcükler bulmaları istenir. Bulunan sözcükler tahtanın bir yanında listelenir (örnek: güneşli, sıcak, soğuk, açık, rüzgar, rüzgarlı, yağışlı, kar, yağmur,….., v.b.)

 

nÖğrencilerden bu sözcükleri anlamlarına veya ilişkilerine göre gruplamaları istenir. Her grubun en az bir sözcüğü içermesi gerektiği hatırlatılır.

-güneşli, soğuk, sıcak

-Yağmur, kar, dolu, çilenti, tipi

-Rüzgar, fırtına, esinti

 

nSözcük grupları belirlenip tahtaya yazıldıktan sonra öğrencilerden her gruba bir ad vermeleri istenir. (“Açık”, “Yağışlı”, “Rüzgarlı” kavramlarıyla verilen örnek ifade edilebilir.). Grup adları tartışıldıktan sonra aşağıdaki gibi grafik araç yapılır.

 

nÖğrenciler sözcüklerin bir kısmının tablodaki üç gruptan hiçbirine uymadığını görebilirler. Bu sözcükler tablonun altında gruplanmadan sıralanmıştır. Gruplama ve gruba ad bulma etkinliğine devam edilir. Bu etkinlik aşağıdaki gibi bir kavram ağı ile sonuçlandırılır.

 

 

KAVRAM HARİTALARI

nKavram haritası, insanların nasıl öğrendikleri ile anlamlı öğrenme konuları arasında köprü kuran bir öğrenme, öğretme stratejisidir.

nKavram haritaları yapılandırmacı fen öğretiminde aşırı derecede değerli araçlardır. Kavramlar arasında bağ kurar ve öğretmenlere öğrencilerinin bilgiyi nasıl yapılandırdıklarını görme fırsatı verir.

 

nKavram haritaları, bir kişinin verilen kavramlar arasındaki kurduğu bağı temsil eder.

nKavramlar harita üzerinde en alt ve en üst kavramları kapsayacak şekilde hiyerarşik bir sırayla dizilir. Kavramlara bağlanan çizgiler ve etiketler içerisine yazılan kelimeler, kavramlar arasındaki bağı gösterir.

nKavram haritaları, planlama, öğrenme ve değerlendirme amaçlı kullanılır.

 

 

nKAVRAM HARİTASI OLUŞTURMA

-Kavram haritaları hiyerarşik olarak düzenlenen daireler ve kutucuklardan oluşur

-En genel ya da kapsayıcı kavram haritanın en üst kısmında ya da ortasında yer alır.

-Yaklaşık olarak aynı seviyeye ait kavramlar aynı hiyerarşik seviyede bulunur.

-Haritanın vurgusu değiştirildiğinde ya da yeni bir harita çizildiğinde altta bulunan kavram üstte yada ortada yer alabilir.

-Özel kavramlar, genel kavramların altında gruplanırlar.

-İki yada daha fazla kavram kelime yada cümlelerle bağlanıp bütün bir düşünceyi oluşturursa ÖNERME adını alır.

 

nHaritanın değişik bölümleri arasında çapraz bağlar kurulabilir.

nKurulan bağlantılar, haritayı yapan kişinin kavramları nasıl sentezlediğini ve bütünleştirdiğini gösterir.

nÖnermeler çoğunlukla yukardan aşağıya doğru okunur.

nOklar bağlantının yönünü açıklığa kavuşturma ihtiyacı duyulan durumlarda kullanılır.

nHer kavram, haritada yalnızca bir kez yer almalıdır.

nHer kavram haritada en az bir önermenin elemanı olmalıdır.

nÖzel isimler kavram değildir. Bunlar özel örneklerdir.

3441
0
0
Yorum Yaz