8/12/2007 - DENETÇİ ROL VE YETERLİKLERİ HAKKINDA
DENETÇİ ROL VE YETERLİKLERİ
İbrahim ÇAVUŞOĞLU
Abant İzzet Baysal Üniversitesi
İÇİNDEKİLER
Sayfa
Giriş………………………………………………………………………………. 3
Müfettiş Nitelikleri………………………………………………………….. 4
Müfettiş Rol ve Yeterlikleri………………………………………………. 4
Yeterlik Kavramı…………………………………………………………….. 6
Teknik Yeterlikler…………………………………………………. 6
İnsancıl Yeterlikler……………………………………………….. 7
Karar Yeterlikleri…………………………………………………. 7
Müfettişten Beklenen Mesleki Girişimler…………………………… 8
Müfettiş nitelikleri…………………………………………………………… 8
Müfettişte Aranan Kişisel Nitelikler………………………………….. 9
Müfettişte Aranan Uzmanlık Nitelikleri…………………………….. 10
Müfettişte Aranan Liderlik Nitelikleri……………………………….. 11
Müfettiş Adayının Seçilmesi……………………………………………… 15
Müfettiş Adayının Yetiştirilmesi………………………………………… 16
Sonuç……………………………………………………………………………… 18
Kaynakça………………………………………………………………………… 19
GİRİŞ
Eğitim ilk insandan başlayan ve sürekli gelişerek bu günümüze kadar gelen ve insanların sürekli daha iyiye, mükemmele gitmek için yapmış oldukları faaliyetler ve çalışmalar sürecidir.
Eğitim her bireyin, her örgütün, her milletin, her devletin, ihtiyacı olan ve gelişmesini sağlayan geliştikçe zenginleşmesini yani daha rahat yaşamasını sağlar.Yani daha doğrusu aç kalmadan hayatını idame ettirmesini sağlayan, aynı zamanda kendisini, ailesini, milletini sevmesini sağlayan ve insanlar tarafından edinilen bilgi ve deneyimlerle sürekli geliştiren bir süreçtir.
Eğitim örgütlerin değişmesini ve tabi olarak gelişmesini sağladığından dolayı, örgütler eğitime verdikleri önemle doğru orantılı olarak emsallerinden iyi yönde farklılıklar gösterirler.
Devlet yapılarında eğitimin ne olduğu, nasıl yapılacağı, niçin yapılacağı, nerede ve kimler tarafından yapılacağı, çok önceki tarihlerden beri tespit edilmiştir ve günümüzde de Milli Eğitim Temel Kanunu (1739) ile belirlenmiştir ve eğitim artık tesadüflere bırakılmayacak veya başı boş bırakılmayacak veya her isteyenin istediği yönde eğitim politikası geliştirmesine izin verilmeyecek kadar önemlidir. Çünkü eğitim bir toplumun geleceğidir.
Modern eğitim bu kadar önemli ve belli ölçülerle yapılanmış ve belli ölçülerde yapılacaktır ve tesadüflere bırakılmayacaktır. O zaman çok önemli bir konu çıkıyor ortaya. O da Eğitimin Denetlenmesi, eğitimin nasıl, niçin, nerede, kimlerle denetleneceği de yine kurallarla belirlenmelidir.
Eğitimi kimler denetleyecek? Sorusunda biraz durursak görürüz ki tüm kamu ve özel kurum ve kuruluşlarında, denetim hizmetleriyle görevli ve genellikle “ teftiş Kurulu” adını taşıyan birimler bulunmaktadır. Eğitimle ilgili resmi ve özel tüm faaliyetlerin denetimi ise Anayasamızla Milli Eğitim Bakanlığına bırakılmıştır.
Eğitimin denetlenmesi Milli Eğitim Bakanlığınca merkezden ve Taşradan olmak üzere iki kademede ve müfettişler tarafından yaptırılmaktadır, müfettiş kimdir, neyi, niçin, nasıl, neden, ne zaman, yapacağı kanun ve yönetmeliklerle belirlenmiştir.
Araştırdığımız konuda ise müfettiş, denetim, kontrol, rehberlik, liderlik gibi konuları okullarımıza getirirlerken acaba kendileri alanlarında ne kadar yetişmişler, hangi niteliklere sahipler, müfettiş yeterliklerine sahipler mi? sorularını sormak gerekir diye düşünüyorum ve bu konuda yaptığımız araştırmalarda müfettiş yeterlikleri neler olmalıdır ve bunlar hayata ve uygulamaya nasıl geçerler diye düşündük, gördük ki Eğitim ne kadar önemli ise Eğitim Denetimi o kadar önemli. Dolayısıyla müfettişte o kadar önemli, şöyle ki : müfettiş seçerken, eğitirken ve çalıştırırken çok dikkatli olmalıyız ve denetim elemanlarının gerekli minimum yeterlikte olmalarını sağlamalıyız.
MÜFETTİŞ NİTELİKLERİ
Bir sistemin amaçlarına yönelik olarak çalışma durumunun değerlendirilmesi, sistemin bütünlüğü ve sistemden çıkan ürün için önem taşır. Sistemlerin alt sistemleri arasında bütünleşmenin sağlanması ve her birine amaçlar doğrultusunda, bütünlüğü bozmadan rehberlik ve denetimin yapılması zorunludur. Sistemlerde bu hizmetin tümünü kapsayan sürece teftiş ve hizmeti gören elemana müfettiş adı verilir. Dilimizde teftiş sürecinin uygulanış yer ve şekillerine göre denetim, kontrol, gözetleme, nezaret, muhasebe, tahkik, soruşturma, tetkik, inceleme, araştırma, rehberlik, mesleki yardım, danışma ve yetiştirme denilebilmekte ve müfettiş için de denetici, denetmen, denetim elemanı, kontrolör, muhakkik, unvanları kullanılmaktadır(Taymaz,1997,s43).
Müfettiş Rol ve Yeterlikleri
Eğitim sisteminde müfettişlerin görevlerini yerine getirebilmeleri ve rollerini oynayabilmeleri için aranılan yeterlikleri kazanmış olmaları gerekir. Teftiş sisteminde müfettişin yerini,
A)Kendisine Yasal Olarak Verilen Görevler,
B)Görevleri Yerine Getirme Süreçleri,
C)Oynadığı Roller Ve
D)Bu Rolleri Oynarken Gösterdiği Davranışlar Belirler.
Eğitim sisteminde Bakanlık ve ilköğretim müfettişlerinin görevleri yönetmeliklerde belirtildiği gibi aşağıdaki dört alanda toplanabilir ve bunlar teftişin görev boyutunu oluşturur.
1.İnceleme – araştırma,
2.Kurum ve ders teftişi,
3.Rehberlik - mesleki yardım ve yetiştirme,
4.Soruşturma.
Müfettiş bu görevleri yerine getirirken aşamalı olarak aşağıdaki etkinliklerde bulunur ve bu etkinlikler teftişin süreç boyutunu oluşturur.
l .Durum saptama,
2.Önerilerde bulunma,
3.Değerlendirme,
4.Geliştirme.
Müfettiş belirlenen görevleri yukarıdaki süreçlerle yerine getirirken rol boyutunu oluşturan ve her biri birer yeterlik alanı olabilen aşağıdaki rolleri oynaması beklenir.
1. Yöneticilik,
2.Liderlik,
3.Öğreticilik,
4.Rehberlik,
5.Araştırma uzmanlığı,
6.Sorgu yargıçlığı.
Müfettiş teftiş sisteminde bu rolleri oynarken denetlediği bireylere karşı aşağıdaki davranışları gösterir ve bunlar teftişin davranış boyutunu oluşturur.
1. Yönlendirme,
2. Yol gösterme,
3. Güdüleme,
4.Moral verme,
5.Değerlendirme,
6. Yargılama.
Müfettişin yukarıdaki dört boyutta sıralanan görev, süreç, rol ve davranışları aşağıdaki modelde gösterilebilir (Taymaz,1997,s44).
(Başar,2000,s41)
Müfettiş yukarıdaki rollerini yerine getirirken belli bir amaca uygun olarak kendisini yetiştirmeli ve aşağıda işlenecek konuda yer alan yeterliklerede sahip olmalı
Yeterlik Kavramı
(Bursalıoğlu, 1975, s.21).Diyor ki yeterlik, bireyin görevleriyle ilgili rollerini amaçlarına uygun olarak yerine getirebilmesi için sahip olması gereken bilgi, beceri ve tutumlardır. Kısa bir ifade ile, bireyin rollerini oynayabilmesi için sahip olması gereken güçtür(Taymaz,1997,s44).
(Başar, 1988, s.98).Diyor ki müfettiş yeterliklerinin türleri üç grupta toplanabilir. Müfettişte, bir uzman olarak teknik, insan öğesi ağırlık taşıyan bir sistemde görevli olarak insancıl, soranlara çözüm yolu bulan ve değerlendiren birey olarak karar yeterlikleri bulunmalıdır (Taymaz,1997,s44).
Teknik Yeterlikler
Göreve ilişkin etkinlik alanlarındaki teknik bilgi, beceri ve tutumlara yöneliktir. Bu yeterlikler görev gereklerini yerine getirebilmek için kullanılacak yöntemler, teknikler ve süreçleri kapsar. Mal veya hizmet şeklinde ürün elde edilebilmesi için işlemlerin sıra ile ve doğru olarak belirli sürelerde yapılması, ürünün istenilen nitelikte olması, üretim aşamalarında beklenen davranışların gösterilmesi, teknik yeterliklerin kazandırılmasını gerektirir.
İnsancıl yeterlikler
Birey ve grupları anlama, moral yükseltme ve güdüleme becerileri olarak kabul edilebilir. Etkili çalışma ve ortak çaba oluşturabilme, başkaları hakkında varsayım, inanç ve tutumları, bunların kullanış yöntemlerini belirleme, bireysel farklılıkları gözetme, insan ilişkilerine yönelik özellikler olarak görülebilir.
Karar Yeterlikleri
Amaçları gerçekleştirmek üzere yapılacak çalışmaları tasarlama, karşılaşılan soranlara çözüm yolları bulma, etkinliklerin sonunda amaçlara ulaşma derecesi hakkında yargıya varma sürecidir. Karar yeteneğine kavramsal veya yönetsel yeterlik de denilmektedir. Karar yeterliği yalnızca kararın verilmesine kadar olan aşamayı değil, kararların uygulanması, izlenmesi ve sonuçlarıyla birlikte değerlendirilmesi aşamalarını da kapsar (Taymaz,1997,s45).
Müfettişler yukarıda belirlediğimiz rol ve yeterliklere sahip olduklarında ise kendilerinden aşağıdaki mesleki girişimler beklenmektedir.
Müfettişten Beklenen Mesleki Girişimler
(Marks ve diğerleri, 1971, s.204).diyorlar ki. Her sistemin çalışmaları, daha önceden iyi bir şekilde planlanıyor, programlar tamamen uygulanabiliyorsa personel ve müfettişler için bir sorun yoktur. Ancak en iyi plan ve programı ile üretim yöntemini tanımlama olanağı yoktur. Bu nedenle örneğin, Milli Eğitim Bakanlığı ilköğretim müfettişleri, ilk öğretmen okulu mezunu olan ve en az üç yıl ilköğretim kuramlarında öğretmenlik yaptıktan sonra, eğitim enstitüsü veya dengi sayılan yabancı memleketlerdeki okullardan mezun olanlar arasından seçilir ve atanır (ilköğretim Müfettişleri Yönetmeliği, 1969, s.22). Bakanlık müfettişliği için aranılan nitelikte sistemin öğelerini geliştirmek üzere teftiş gereksinmesi her zaman var olacaktır. Başarılı bir müfettişin aşağıdaki maddeler halinde yazılı girişimlerde bulunması beklenir (Taymaz,1997,s45).
1.Müfettişlik statüsüne pozitif bir yaklaşımla bağlanmak ve bu statüye göre ilerlemek.
2.Görevinin bir kamu hizmeti olduğunu, amaçlarını ve standartlarını kavramak.
3.Müfettiş olduğundan fark edilir bir gurur duymak, sorumluluğunu hissetmek.
4.Teftiş hikmetlerini analiz etmek, hangilerinde en başarılı olduğunu saptamak.
5.Gözlem ve değerlendirme yapmak için gerekli araç ve teknikleri geliştirmek.
6.Teftiş ettiği personeli ile olumlu ilişkiler kurmak, güdülüme, isteklendirme yollarını aramak.
7.Kurumlarda çalışan personele yardımcı olmak, yol göstermek, rehberlik etmek.
8.Çalışmaların etkinliğini artırmak üzere grupları harekete geçirmek üzere ilgililerle ilişki kurmak.
9.Tecrübelerden yararlanmak üzere örnek olay ve sonuçlarını kaydetmek.
10.Grup etkinliklerine katılmak, etkileşimi sağlamak, okul çevre ilişkilerini geliştirmek.
11.Araştırmaları, yayınları, yenilikleri ve gelişmeleri izlemek, ilgililere ulaştırmak.
12.Kendi çalışmalarını değerlendirmek, başarıyı ve etken faktörleri ortaya koymak.
Müfettiş Nitelikleri
Kurumların müfettişleri hizmete alırken aradıkları nitelikler, yetiştirme ve görevlendirme şekilleri aynı olmamakla birlikte bazı ortak noktalar bulmak olanaklıdır. Genel olarak, müfettişin denetim yapacağı alanda öğrenim yapmış, ayrıca teftiş türünün gerektirdiği bilgi ve hünerleri kazanmış olması zorunlu görülür. Müfettişler kurumun üst kademe yöneticilerine, çalışmalar hakkında bilgi veren kimseler olduklarına göre, gerçekleri bulmak ve söylemek zorundadırlar. Bu nedenle bağımsız olmaları, çekinmeden cesaretle görev yapabilmeleri gerekir. Aslında güç bir hizmet alanı olan müfettişliğin prestij ve yetki sağlayan bir statüye kavuşturulması zorunluluğu savunulur. Ancak istenilen prestij, yeniden düzenlenecek bir statü olmaktan çok, kendilerinin seçimlerinde, yetiştirilmelerinde ve görevlendirilmelerindeki özelliklerin de bir sonucudur. Bu sonuç, bir unvan verme, kadrolamada üstünlük ve avantaj sağlama gibi sembol ve ayrıcalıklarla da güçlendirilebilir (Taymaz,1997,s46).
(Kılıç, 1976, s.3). diyor ki. Müfettişler, teftiş işlevlerini her türlü etkiden uzak, sıkıntısız ve huzur içerisinde yerine getirebildikleri ölçüde rollerini de oynayabileceklerdir. Bu bakımdan, müfettişlerin teftişlerde karşılaşabilecekleri güçlükleri ve bunların yol açtığı sorunları, çözümlenmesi için yapılması gereken çalışmaları bilmeleri önem taşımaktadır (Taymaz,1997,s46).
Müfettişin teftiş sırasında karşılaştığı sorunların bir kısmı, okul personelinin teftiş konusunda yeterli bilgiye sahip olmamasından, ayrıca teftişe karşı güvensizliğinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle okul yönetici ve öğretmenlerinin de teftiş konusunda yetiştirilmeleri gerekir.
Müfettişlerde aranılacak nitelikler genel hatları ile kurumların ilgili yönetmeliklerinde belirtilmektedir. Müfettiş olarak atanabilecek elemanların öğrenim, branş, mesleklerindeki kıdem ve başarı durumları, bazı hallerde aday sınavları ve yetiştirme kurslarındaki başarıları birer ölçüt olarak alınmalıdır (Taymaz,1997,s47)..
Örgüt iklimi konusunda yapılan bir araştırmada müfettiş nitelikleri ile ilgili aşağıdaki öneriler geliştirilmiştir (Bilgen, 1990, s. 129).
Bakanlık müfettişi, giyim-kuşamı ve insan ilişkilerindeki terbiye ve nezaketi ile örnek bir insan, vatan, bayrak, millet sevgisi ve milli ve manevi değerlerimize bağlılığı ile örnek bir vatandaş, bilgisi ve kültürü ile etrafına aydınlık saçan, yönetici ve öğretmenlerin “müfettiş bir gelse, eksiklerimi tamamlar, yanlışlıklarımı düzeltir, bilgilerimi tazeler, yeni bilgileri ve metotları öğretir, mesleğimde gelişmemi, başarılı ve mutlu olmamı sağlayacak imkanlar hazırlar” diyerek dört gözle bekledikleri iyi bir rehber, kuralları bilmesi ve onlara uymakla örnek olması, değerlendirmede tarafsızlığı, insanlar arasında adaletle hükmetmesi, devletin emrinde ve sadece devlete hizmetkar olması ile iyi bir devlet memuru, hoşgörülü, sevecen, saygılı, sağlıklı, çağdaş, sayılan, sevilen, imrenilen, aranan, danışılan bir insan olmalıdır.
Müfettişte Aranılan Kişisel Nitelikler
(Mc Kean and Mıles, 1964, s.42).diyor ki. Müfettişte aranılacak nitelikleri kesin olarak saptama ve sınırlama olanağı yoktur. Ayrıca aranılan niteliklerin çoğunluğu duyuşsal alanla ilgili olduğundan, ölçütlerini de koymak oldukça zordur. Müfettişte aranılan aşağıdaki kişisel nitelikler toplumun değer yargılan ile bağımlıdır (Taymaz,1997,s47).
1.Kendine güvenen, ehliyetli ve liyakatli,
2.Güven ve saygı kazanma yeteneğine sahip, sempatik, duygulu ve işlerinde kararlı,
4. Samimi, hisli ve iyi alışkanlıklar kazanmış,
5.İşinde azimli, ciddi, sadık ve sabırlı olan,
6.Ortama uyum sağlayan, hakim olan, ikna eden,
7.Sır saklayan, yapıcı, iyimser, planlı çalışan,
8.Rehberlik yapan, yardım eden, sorumluluk alan,
9.Erdemli, cömert, nazik, insancıl, ilişki kurabilen,
10.İyi huylu, sıcak kanlı, yerine göre nüktedan,
11 .Değer biçmede ve değerlendirme yapmada hatasız,
12.İşini benimseyen, seven, gayretli ve hevesli,
13.İnceleyici, gözlemci, araştırıcı ve bulucu,
14.Kurumda, işinde ve çevresinde kaynak şahıs,
15.Düzenli, giyim ve kıyafetine önem veren,
16. Davranışlarını duruma göre biçimleyebilen,
17. Yerinde konuşan, dinleyen ve değer biçen,
18.İşi ile kişiliğini her zaman bağdaştıran,
19.Kendini değerlendiren ve sürekli geliştiren,
20.Sağlığı ve fiziki yapısı teftişe uygun olan. (Taymaz,1997,s48).
Müfettişte Aranılan Uzmanlık Nitelikleri
(Marks ve diğerleri, 1971, s.47).diyor ki. Müfettiş teftiş ettiği kurumda, bir alan uzmanı olarak rol oynayacaktır. Bu nedenle kurumlar genellikle müfettişlerini, kurumun iş alanına uygun meslek veya branşta Öğrenim yapmış elemanlar arasından seçme ve yetiştirme sistemini uygulamaktadırlar. Bu yetiştirme programını tamamlamış bir müfettişte aşağıdaki nitelikler aranır
1.Kapsamlı bir genel eğitini ve kültüre sahip,
2.Teftişin amaç ve politikasını anlamış,
3.Teftişin sistemdeki yerini ve önemini kavramış,
4.Kurumun faaliyet alanı ile İlgili bilgilere sahip,
5.Müfettişliğin gerektirdiği uzmanlık eğitimi görmüş,
6.Meslekle ilgili yasalar hakkında bilgi edinmiş,
7.Teftiş araç ve yöntemlerini uygulayan, geliştiren,
8.İnsan ilişkilerini ve geliştirilmesini sağlayan,
9.Yeniliklere açık, araştırıcı, yapıcı ve bulucu,
10.Analiz etme ve sentez yapma hünerleri olan,
11.Kararlan doğru, isabetli ve nesnel olarak veren,
12.Aydınlatıcı bilgi veren, bireye yol gösteren,
13.Hataları ve önleyici önlemleri bulan, öneren,
14.însanların moralini yükselten, yerinde güdüleyen,
15.Personel değerlendirmesini yansız ve hatasız yapan,
16.Kendi çalışmalarını ve davranışlarını değerlendiren,
17.Suç sayılan eylemleri gören, bulan ve tanımlayan,
18.Teftiş ile sistemin gelişmesine katkıda bulunan,
20.Denetim ve soruşturma raporlarını hatasız yazan (Taymaz,1997,s48)
Müfettişte Aranılan Liderlik Nitelikleri
(Dikey, 1953, s.45).diyor ki. Teftiş ile liderlik arasında çok yakın ilişkiler vardır. Aslında bir müfettiş görevi gereği bir liderdir. Adına kurum lideri denilmemekte ancak yaptığı işler liderin yapabileceği işlerdendir (Taymaz,1997,s48).
(Karagözoğlu, 1977, s.47). diyor ki. Müfettiş görevini yaparken bir statü ve grup lideri durumundadır. Atanma ve görevlendirme, örgütteki yeri ve sorumluluğu açılarından bakıldığında bir statü lideridir. Görevini yerine getirmede çalıştığı ortam, kişiler ve şekli dikkate alındığında bir grup lideridir. Teftiş hizmetlerinde her iki kaynaktan aldığı yetkiyi kullanır. Kurumlarda müfettişlerin rolü ve nitelikleri konusunda yapılan araştırmalar, teftişin yararlı ve etkili olabilmesi için, müfettişlerin bazı liderlik özelliklerine de sahip olmaları gerektiğini ortaya koymaktadır (Taymaz,1997,s49).
(Marks ve diğerleri, •1971,8.148).diyor ki. Müfettiş değişen ve gelişen bir ortamda çalışır. Bu nedenle yenilikleri yakından izlemeli, değişme ve gelişmelerin öncüsü, önericisi, deneticisi ve değerlendiricisi olmalıdır. Eğitimde liderlik “kurumun eğitim amaçlarına ulaşmak üzere yapılacak çalışmalarda şahıs ve grupları yöneltme, kendi ile birlikte çalışmaları sağlama hareketi ve alışkanlığıdır”. Liderlik yeteneğine sahip bir müfettiş problemleri beklemeli, tahmin etmeli, çözüm yollarını bulmalı, uygulamalı ve olumlu sonuç almalıdır. Başarılı bir liderlik için aranılacak nitelikler kişilerin görüşlerine göre değişik olabilirse de müfettiş kişilerden çok grupla çalışacağından aşağıdaki liderlik özellikleri aranır (Taymaz,1997,s49).
1. Yapacağı işin gerektirdiği teknik yeterlik, teknik bilgi ve beceri sahibi,
2.Başkaları ile birlikte çalışacağına göre sosyal yeterlik, sosyal konularda bilgi ve alışkanlıklar kazanmış,
3.Samimi, güven verici, başkalarının iyiliğini isteyen, namus ve haysiyetine düşkün insan,
4.Girişken, başkalarına kolay yaklaşabilen, konuşan, inandıran, ikna eden, cesaret veren, doğru yolu gösteren insan,
5.Personele karşı yardımcı, çalışmaya istekli, güdüleyici ve arkadaşça davranış gösteren,
6.Personelin ideal ve görüşlerine, inançlarına, haklarına ve değer yargılarına karşı saygılı,
7-Kimlerle birlikte çalışacağı, ilişki kuracağı ve işbirliği yapacağı hakkında bilgili,
8.Kurumun politikası yararları hakkında başkalarını aydınlatmaya yetenekli ve istekli,
9.Personelin yetki ve sorumluluğunu anlamada, vermede yetenekli ve
bilgili,
10.Personelin hatalarını ortaya koymada, kıskançlık duygu ve hasetlerine karşı uyanık ve dikkatli,
11.Personelin daha iyi yaşaması ve gelişmesi için gerekli olanakları sağlamaya istekli ve gayretli,
12.Amaçlara ulaşmak için plan ye programlar hazırlama bilgi ve becerisine sahip,
13.Görevleri tamamlamak ve amaçlara ulaşmak üzere iyi organize bilgi ve becerisine sahip,
14.Liderlik dinamizmine ilişkin yeterli bilgi ve uygulama becerisi kazanmış,
15 .Alternatifler arasından seçim yapma, çabuk ve isabetli karar verme yeteneğini geliştirmiş,
16.Kararlarda sağlam olmak üzere esas delilleri elde eden fakat inat etmeyen insan,
17.Verilen kararları koşulları gözününde bulundurarak uygulama becerisi kazanmış,
18.İşleri tamamlama, iş usullerini geliştirme ve sonucu değerlendirme yeteneğine sahip,
19.Personeli güdüleyen, prestij ve statü konularında dikkatli olan,
20.Sistemin politika ve organizasyonuna ilişkin çalışmalarda katkıda bulunmak için bilgi ve istekli. (Taymaz,1997,s50).
(Rudkin and Veal, 1973, s.42).diyorlar ki. İyi bir lider beraber çalıştığı insanların farklı yönlerini bilir ve ona göre işlem yapar. Davranış bilimlerine göre yönetim sistemlerinin çok çeşitleri vardır Bunlar arasında en çok görüleni otokratik ve demokratik yönetim türleridir.
Otokratik yönetici emirlerindeki insanların çalışmak istemediklerine, kendi işinin ONLARİN çalışmasını sağlamak olduğuna inanır. Demokratik yönetici, beraber çalıştığı insanların işlerini benimsediklerine güvenir ve kendi rolünün, bölümünde işin daha iyi yapılması için bireyleri güdüleyici bir hava ve ruh yaratılması olduğuna inanır.
Aslında aşırı görüşlerin her ikisi de yanlıştır. Herkes, belirli bir işi söylendiği şekilde sürekli olarak yapamaz. Aynı şekilde herkes işinden aynı derecede memnun olamaz. Bazı işlerin otokratik bir şekilde denetimi gerekir. Örneğin tehlikeli olan bir işin kurallarına uygun şekilde yapılması şarttır. Diğer bir iş için çeşitli yöntemlerle iyi bir şekilde yapılabilir ve yöntem seçme kişinin kendisine bırakılabilir.
iyi bir lider ne zaman demokratik ne zaman otokratik olacağını bilmeli ve mümkün mertebe demokratik olmalıdır, iyi bilmelidir ki kendisi ile birlikte çalışanlar beşer unsurudur ve robot değildir. Lider gerçekte davranış bilimcisi olmalı, bireyler için l)Güvenlik, 2)Başarı ve tanınma, 3)Kişisel tatmin gibi ihtiyaçları olduğunu bilmelidir. Ayrıca kişileri isteklendirme ile bu ihtiyaçların bir kısmı karşılanabilir (Taymaz,1997,s51).
(Bittel, 1974, s.193).diyor ki. Bir kurumda lider davranışı ve yaratacağı atmosfer aşağıdaki şekilde dramatize edilebilir (Taymaz,1997,s51).
Burada liderlerde özellikle eğitim liderlerinde olması ve olmaması gereken özellikler bir biriyle karşılaştırılırsa demokratik ve otokratik lider yapısı daha iyi anlaşılacaktır bu vesile ile aşağıda ki karşılaştırma yapılmıştır.
Demokratik Atmosfer Etkenleri
1 .Biz, bize, bizim der
2.Grup görüşleri hakimdir.
3.Başarı gruba mal edilir.
4.Grup ve lider arasında iyi ilişkiler vardır.
5.Lider yokken de grup çalışması başlar ve devam eder.
6.Kişiler işlerini benimserler.
7.Moral yüksektir.
8.Suçlama veya kuşku azdır veya yoktur.
9.Personelin bir birine ve lidere karşı saldırısı pek az olur.
10.Davranışlarında dinamiklik-diriklik hakimdir.
11.Lidere karşı sevgi ve saygı çoktur.
12.Personel öğrenir, yetişir ve gelişir.
Otokratik Atmosfer Etkenleri
1.Ben, beni, benim der.
2.Şahıs görüşü hakimdir.
3.Başarı şahsa mal edilir.
4. Grup bazen lidere karşı koyma eğilimindedir.
5.Lider yokken grup bekler veya çalışma yavaş olur.
6.Kişiler işlerini benimsemezler.
7.Moral düşüktür.
8.Farklı derecelerde suçlama ve kuşku vardır.
9.Personelin bir birlerine ve lidere karşı saldırılan fazladır.
10.Davranışlarda statiktik, durukluk vardır.
11.Lidere karşı sevgi ve saygı azdır.
12.Personel talimat alır, yapar.
(Taymaz,1997,s51).
Müfettiş Adayının Seçilmesi
Bir sistemde personel seçme sürecinin gerekliliği ve yararları örgüt, meslek ve birey açılarından ele alınıp değerlendirilebilir. Örgütlerdeki farklı görevler, onları yerine getirebilecek bireylerde farklı özelliklerin bulunmasını gerektirir. Bu olgu kadrolama işlerinde seçme sürecini gündeme getirir. Seçme işlemi mesleğin değerini yükseltir. Bir mesleğe personelin aranılan niteliklere göre nesnel bir değerlendirme ile seçilmesi değeri ve saygınlığı artırır. Birey açısından nesnel bir seçme işlemi, kendisine güven ve saygı duymasını, kendisini değerli hissetmesini, değer sistemini geliştirmesini sağlar, haklılık duygusu, rahatlık ve huzur duyar (Taymaz,1997,s52).
(isbir, 1979,, s.54).diyor ki. Nesnel bir seçim sürecinin kullanılmadığı durumlarda birey-görev uyumluluğunun belirlenmesi bir deneme süresini gerektirir. Bu süre içinde etkinlilik düzeyi düşük bireyi çalıştırdığı için örgüt ve birey başarılı olmayacak, bireyin başarısızlığı ayrıca meslek statüsünü olumsuz yönde etkileyecek ve güveni sarsacaktır
(Başaran, 1985,s.l24). diyor ki. Seçme sürecinin yeterlik ölçütü dışında işlemesi yeterli kişilerin göreve getirilmesini rastlantıya bırakır, hiyerarşik düzeni de bozar. Mesleğe bağlılık yerini seçim sürecini etkileyen değişkenlere bırakır, geleceğe güveni sarsılan ve değer sistemi yıpranan bireyler çoğalır. Seçim süreci objektiflikten uzaklaşırsa, mantık yerini duyguya, kanıt belirsizliğe, sistem düzensizliğe ve yöntem rastlantıya bırakılmış olur, sonuçta örgüt, birey ve meslek zarar görür.
(Lucio and Mçneil, 1969, s.51).diyor ki. Müfettiş yetiştirme programına alınacak adaylarda aranılacak nitelikler, kurumlarca saptanır. Genel olarak seçilecek adaylarda aşağıdaki niteliklerin aranılması önerilir
l .Yüksek okul mezunu olması,
2.Alan derslerini okumuş olması,
3.Hizmetin gerektirdiği olgunluk yaşında olması,
4.Başarılı meslek tecrübesinin olması,
5.Başarılı yöneticilik tecrübesinin bulunması,
6.Örgüt içinde güvenilen bir eleman olması,
7.istekli olması ve bunu yazılı olarak bildirmesi,
8.Fiziki yapısının müfettişlik için uygun olması,
9.Müfettiş adayı seçme sınavlarında başarı göstermesi,
10.Yapılan hizmet-içi eğitim sonunda başarılı olması. (Taymaz,1997,s52).
Bizim Denetim sistemimizde müfettiş adayının seçilmesinde aranan özellikler ise aşağıdaki gibidir (Milli Eğitim Bakanlığı İlköğretim Müfettişleri Başkanlıkları Yönetmeliği
a) En az dört yıl süreli yüksek öğrenim görenlerden;
1) Bakanlığa bağlı resmi ve özel kurumlarda en az sekiz yıl öğretmenlik yapmış,
2) Yedi yıllık hizmet süresinin en az dört yılını resmi okul ve kurumlarda öğretmen olarak, üç yılını ise Bakanlık merkez ya da taşra teşkilatı yöneticilik görevlerinde geçirmiş,
3) Fakültelerin; eğitim yönetimi, teftişi, planlaması ve ekonomisi veya eğitim yönetimi ve demetimi bölüm/anabilim dalından mezun ya da bu alanlarda yüksek lisans veya doktora yapanlardan Bakanlığa bağlı resmi okul ve kurumlarda en az üç yıl öğretmenlik ve/veya yöneticilik yapmış, olma koşullarından herhangi birini taşımak,
b) Bakanlık teşkilatında görevli olmak,
c) Müfettiş yardımcılığı yarışma sınavının açıldığı yılın Ocak ayının birinci gününde 40 yaşını doldurmamış olmak,
d) Son altı yıllık sicil notlarının ortalaması en az iyi derecede olmak,
e) Müfettişlik mesleği ile bağdaşmayacak fiillerden dolayı memuriyete engel olacak derecede olmasa dahi hapis cezasına mahkum edilmemiş (taksirli suçlar hariç) ve son altı yıllık hizmet süresinde aylıktan kesme/maaş kesimi veya daha ağır bir disiplin cezası almamış ya da bu süreç içinde idari görevi adli ve idari soruşturma sonucu üzerinden alınmamış olmak, koşulları aranmaktadır.
Müfettiş yardımcılarının işe alındıktan sonrada hizmet içi yoluyla ve iş üzerinde pratikte yetiştirilmesi gerekmektedir.
Müfettiş Yetiştirilmesi
(Başar, 1985, s. 145). Bu konuda diyor ki. Yetiştirme kavramı, belirli bir görevi yerine getirecek personel için, program kapsamı iş veya görevin gerektirdiği yeterlikleri kazandırmaya yönelik olarak düzenlenen eğitim etkinliklerini içerir. Bu nedenle görevleri gereği müfettişler için eğitim yerine yetiştirme kavramını kullanmak daha yerinde olacaktır. Müfettiş yetiştirme uzmanlık eğitimi olarak düşünülmeli ve bu eğitim müfettişin görev ve rol alanları üzerinde yoğunlaştırılmalıdır (Taymaz,1997,s52).
(Kirkpatrick, 1971, s.75).ise bu konuda şöyle diyor. Teftiş hizmetlerinin gerektirdiği bilgi, beceri ve alışkanlıkları kazandırmak üzere yapılacak eğitim bir alanda eleman yetiştirmek üzere yapılan eğitimden farklı olacaktır. Müfettiş adayı hizmet edeceği alanla ilgili öğrenimini yaptıktan, ayrıca teftişin gerektirdiği kişisel yeteneklere sahip olduğu saptandıktan sonra kendisine yetki ve sorumluluk verilebilir. Müfettiş eğitiminin nedeni ve önemi üç madde ile özetlenebilir
1.Kendilerinden neler bekleneceği konusunda bilgi edinmeleri sağlanmalıdır.
2.Teftiş işlerini en iyi bir şekilde yapabilmeleri için gerekli bilgi, hüner ve beceriler kazandırılmalıdır.
3.Başarılı olmaları için gerekli isteklilik ve alışkanlıklara sahip olmalarına çalışılmalıdır.
Ülkemizde kamu kuruluşlarında müfettiş seçimi ve yetiştirilmesi yöntemlerinde benzerlikler vardır. Genellikle müfettişler, yönetmeliklerinde belirlenen niteliklere uyan meslek elemanları arasından seçilmekte, müfettiş ve müfettiş yardımcısı olarak atanmaktadır. Yeni atanan müfettiş veya aday, kıdemli bir müfettişin yanında belirli bir süre görev yapmakta ve işbaşında yetiştirilmesine çalışılmaktadır. Hizmet içinde ve işbaşında öğretim yöntemi ve uygulamaya yönelik çalışmalarla adayın iyi yetişebileceği, bir dereceye kadar geçerlidir. (Taymaz,1997,s52).
(Ergün, 1977, s.7).diyor ki. Müfettiş adayının, iyi bir eğitim formasyonu kazanması gerektiği tümü ile kabul edilmekle birlikte, daha çok sınama yanılma yolu ile yetiştirildiği görülmektedir. Bu yöntemin kendine özgü yararlı yönleri vardır. Ancak bu yolla yetiştirmede bir müfettişin sisteme uyması için gerekecek zaman süresince sistemi güvenilir bir şekilde değerlendirmesi zor olacaktır (Taymaz,1997,s53).
(Kılıç, 1976, s.27).diyor ki. Bir kurumda aynı hizmeti gören, bireylerin meslekleri ile ilgili farklı görüşlere sahip olmaları doğaldır. Bu nedenle müfettişlerde bir bakıma aynı görüşü paylaşmayacaklardır. Ancak teftiş süreçleri ve müfettiş rollerine ilişkin konulardaki bilgi ve uygulamalarında birlik ve uyum sağlamaları gerekir. Bu gereksinim özellikle müfettişlere uygulanacak hizmet içi eğitim yolu ile karşılanabilir (Taymaz,1997,s53).
Müfettiş yetiştirmek üzere seçilen adayların hizmet içi eğitim yolu ile araştırma ve uygulama sonuçlarından yararlanılarak, teftiş ilke ve yöntemleri hakkında daha kısa zamanda bilimsel yaklaşımla yetiştirilmeleri daha yararlı olacaktır.
Memleketimizde bazı kamu kuruluşları, iktisadi devlet teşekkülleri ile şirket halindeki işletmeler, müfettiş eğitim programlarını hazırlamakta ve uygulamaktadır. Özellikle hizmet içi eğitim yoluyla müfettiş adaylarına gerekli öğrenimi yapmaları, iş başında veya iş dışında yetişmeleri sağlanmaktadır. Öğretim programları incelendiğinde, müfettişlere çoğunlukla kurumun hizmet alanı ile ilgili teknik bilgilerin ve bazı hünerlerin kazandırılmaya çalışıldığı görülür. Böylece müfettiş adayları bir alan uzmanı olarak yetiştirilmekte ve bir bakıma diğer yeterlik alanlarına gereken ağırlık verilmemektedir. Öğretici olarak kurumun başarılı yöneticileri ve müfettişleri görevlendirilmektedir. Öğreticiler tecrübe sahibi olduklarından teftişte karşılaşılan sorunları ortaya koymakta, zaman zaman adayların görüşleri de alınarak uygun çözüm yollan önerilmekte, böyle öğretim programlarında yer almamış, diğer alanların kapsamına giren konular da işlenmektedir.
Eğitim sisteminde müfettiş seçimi ve yetiştirilmesine ilişkin hükümler tüzük ve yönetmeliklerde açık, olarak yazılmıştır. Örneğin Milli Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu Tüzüğünün üçüncü bölümünde atama, yetiştirme ve yükselme ile ilgili 9 madde, Teftiş Kurulu Yönetmeliğinin yine üçüncü bölümünde atama, yer değiştirme ve yükselme, dördüncü bölümünde müfettiş yardımcısının yetiştirilmesi, beşinci bölümünde yeterlik sınavı ve müfettişliğe atanma ile ilgili, 38. maddeye yer verilmiştir, ilköğretim müfettişleri Kurulu Yönetmeliğinin ikinci bölümünde müfettiş yardımcılığına müracaat şartları ve imtihan şekli ile ilgili 9. madde, üçüncü bölümünde müfettiş yardımcılığına atanma ve yerleştirme ile ilgili 6. madde halinde ayrıca izleyen bölümlerde istihdam, yer değiştirme ilgili, esaslar sıralanmıştır (Taymaz,1997,s54)..
SONUÇ
Günümüzde artık bilimin teknolojinin ilerlediği iletişim imkanlarının çoğaldığı bir ortamda Eğitimin denetlenmesi gibi hayati bir önem taşıyan bir konunun ve muhatapları müfettişlerin önemi son derece artmıştır.
Eğitim denetçileri yani müfettişlerimizin de rollerini en iyi şekilde oynamaları gerekmektedir, ancak müfettiş rolünü iyi bilmiyorsa rolünü yeteri kadar çalışmamışsa veya başka bir açıdan değerlendirirsek kişisel yetenekleri veya eğitimi veya donanımı tamam değilse müfettişlik için yeterliği tamam değilse kısacası müfettişin eğitimi ve kabiliyeti yeterli değilse ortaya telafi edilemeyecek sonuçlar çıkacaktır ve telefi edilmesi mümkün olmayacaktır.
Bu nedenlerle okullarımızın işlerliğini daha iyilere götürmek eğitim iş görenlerinin daha yüksek moralle ve daha yüksek verimle çalışmalarını sağlamak ve ortaya koydukları üründe yani geleceğin sahipleri öğrencilerimizin hatasız yetişmelerini sağlamak için ve vatana millete daha faydalı insanlar olması için Eğitimin niteliğini arttırırken Müfettişlerin de niteliklerini arttırmak ve yeterlikli duruma gelmelerini sağlamak gerekmekte olduğuna inanmaktayım.
KAYNAKÇA
1-TAYMAZ, Haydar. Eğitim Sisteminde Teftiş, Kavramlar, ilkeler
Yöntemler.Ankara. 1997
2-BAŞAR, Hüseyin. Eğitim Denetçisi. Pegem Yayınları, Ankara.2000
3- AYDIN, Mustafa. Çağdaş Eğitim Denetimi. Hatpoğlu Yayınevi, Ankara.2000
| 
Yargıtay, işyerinde dedikodu yaparak çalışanları itham eden çalışanın iş akdinin haklı olarak fesh edildiğine karar verdi.